حاصل مىگردد و الا به عطا و دادهء خداوند مىباشد . و سرعت فهم عبارت است از اين كه در منتقل شدن از مقدمات به نتايج و از ملزومات به لوازم ، صاحب سرعت و ملكه باشد به نحوى كه محتاج به تأمل زيادى نباشد . و صفاى ذهن عبارت است از استعداد داشتن براى استخراج نمودن مطلوب از مقدمات ، بدون اضطراب و تشويش . و سهولت تعلم عبارت است از حدّت و تندى ذهن كه بدون ممانعت و مزاحمت نمودن خاطر متفرقه ، متوجه مطلوب نظرى خود تواند شد . و حسن تعقّل عبارت است از نگاه داشتن مقدار و اندازه را تا آن‌كه در بحث و استكشاف از حقيقت مطلوب ، اهمال امرى داخل يا اعتبار امرى كه خارج از مطلوب باشد ، نموده نشود . و تحفظ عبارت است از نگاه داشتن صورت‌هايى كه عقل به قوهء تفكر يا وهم به قوّهء تخيّل ، مهذب و ملخص ساخته است . و تذكر عبارت است از سهل به ياد آوردن صورت‌هايى كه حفظ نموده است در هر وقت كه خواهد . و مشهور است كه فهم و حفظ ، هردو بر سبيل تمام و كمال در هيچ‌كس جمع نمىشود ؛ به جهت آن‌كه فهم از زيادتى رطوبت در دماغ حاصل مىشود و حفظ از زيادتى يبوست در آن ، و اللّه اعلم . و سابقا اشاره شد كه طريقهء موهبت خدايى و علم لدنّى ، ماوراى طريقهء تكسّب و طبيعت است . نظم به نااميدى از اين در مرو بزن فالى * بود كه قرعهء دولت به نام ما افتد و از جهت اين‌كه شايد كه طريقهء حفظ نمودن اقسام و انواع حكمت را اسهل از آن چه مسطور شده است بشود ، تصوير و تسطير اين جداول كه ديده مىشود در ضمن يك تحفه نموده مىشود . تحفه : [ 2 ] ، [ اقسام حكمت نظريه و عمليه ] در اين تحفه ، جداول اقسام علم و حكمت نظريه و علميه و عمليه مسطور مىشود . عمليه بر دو قسم است : قسمى است كه مأخذ آن عقل و علم مىتواند بود ، و